انرژی پاک آرویج

چرا چین در حال تبدیل شدن به رهبر جهانی انرژی‌ های تجدیدپذیر است؟

منتشر شده
نویسنده
انرژی پاک آرویج

در شرایطی که آمریکا از تعهدات خود در قبال مقابله با تغییرات اقلیمی شانه خالی می‌کند، پاسخ چین به این بحران، ژئوپلیتیک و آینده ما را شکل خواهد داد.

Jonathan Watts  / گزارشگر محیط زیست اروپا

آمار حیاتی چین

  • تولید ناخالص داخلی سرانه سالانه: ۱۲,۹۶۹ دلار آمریکا (میانگین جهانی ۱۳,۶۹۰ دلار)
  • کل انتشار دی‌اکسید کربن سالانه: ۱۱.۹ میلیارد تن (۳۱.۵٪ از کل جهانی، بالاترین میزان در بین کشورها)
  • سرانه انتشار دی‌اکسید کربن: ۸.۴ تن متریک (میانگین جهانی ۴.۷ تن)
  • آخرین برنامه تعیین‌شده ملی (NDC): سال ۲۰۲۰
  • برنامه‌های اقلیمی: در رده «به‌شدت ناکافی» ارزیابی شده‌است

در هفته گذشته، قدرت چین با رژه عظیم نظامی، گردهمایی متحدان سابق مانند روسیه و کره شمالی، و وعده مقامات ارشد این کشور برای عدم ترس از تهدیدها، حال و هوایی سنتی به خود گرفت.

سربازان در خلال رژه نظامی به مناسبت هشتادمین سالگرد پیروزی بر ژاپن و پایان جنگ جهانی دوم، در میدان تیان‌آن‌من پکن رژه رفتند.
Photograph: Lintao Zhang/Getty

این نمایش برای بسیاری، یادآور دوران جنگ سرد بود، اما تنها بخش کوچکی از نفوذ مدرن و بسیار گسترده‌تر چین را به تصویر کشید که عمدتاً بر پایه اقتصادی قدرتمند، پیشرفت‌های چشمگیر در انرژی‌ های تجدیدپذیر و تمایل به مشارکت جهانی برای مقابله با بزرگترین بحران بشریت، یعنی فروپاشی اقلیمی، شکل گرفته است.

در این معنا، تانک‌ها، توپ‌ها و موشک‌هایی که از میدان تیان‌آن‌من عبور کردند، ممکن است در تغییر نظم جهانی کمتر از توربین‌های بادی، پنل‌های خورشیدی و خودروهای الکتریکی اهمیت داشته باشند که از کارخانه‌های چینی به سوی مزارع و جاده‌های سراسر جهان روانه می‌شوند. این‌ها دلیلی هستند که چین هماکنون نبرد برای انرژی قرن بیست و یکم را برده است.

اگر تاریخ راهنمایی باشد، کشوری که بر انرژی مسلط شود، معمولاً بر اقتصاد و سیاست نیز مسلط می‌شود. به همین دلیل، تنها متحدان قدیمی جنگ نیستند که به پکن نزدیک می‌شوند. نارندرا مودی، نخست‌وزیر رقیب دیرینه هند، نیز هفته گذشته همراه با ده‌ها رهبر منطقه‌ای دیگر برای بزرگترین اجلاس سازمان همکاری شانگهای به چین سفر کرد. رئیس کمیسیون اروپا، اورزولا فون در لاین، تابستان امسال هیئتی را برای هماهنگی سیاست اقلیمی به پکن رهبری کرد. دبیر اجرایی کوپ۳۰ برزیل نیز هفته آینده با مأموریتی مشابه به چین سفر خواهد کرد، با این آگاهی که موفقیت یا شکست اجلاس سالانه اقلیم اکنون بیش از هر کشور دیگری به چین بستگی دارد.

انتظارات از رهبری چین در عرصه اقلیم همزمان با ناامیدی از آمریکا در حال افزایش است. آمریکا که تحت ریاست دونالد ترامپ به عنوان ناظر و اخلالگر در کوپ۳۰ حضور خواهد یافت، به نظر می‌رسد در تلاش است به سمت منطقه امن قرن بیستمی نفت، گاز و زغال سنگ بازگردد.

چین تقریباً به مدت ۲۰ سال است که بزرگترین سهم را در انتشار آلاینده‌های سوخت فسیلی داشته است.

برآوردهای ملی شامل انتشار گازهای ناشی از احتراق سوخت‌های فسیلی، اکسیداسیون و تولید سیمان می‌شود و انتشار گازهای ناشی از سوخت‌های مورد استفاده در هواپیمایی و کشتیرانی را شامل نمی‌شود. کل جهانی شامل هواپیمایی و کشتیرانی است.
نمودار گاردین/ منبع: پروژه جهانی کربن. 

این تقابل زمانی می‌تواند حتی چشم‌گیرتر شود که چین تأیید کند به نقطه عطف مثبتی رسیده است که پس از آن، به شکلی غیرقابل بازگشت از سوخت‌های فسیلی فاصله خواهد گرفت. سال گذشته، بزرگترین منتشرکننده کربن جهان کاهش بسیار اندکی در خروجی گازهای گلخانه‌ای خود ثبت کرد. بسیاری از تحلیلگران معتقدند این به معنای آن است که مصرف کربن این کشور امسال یا در آینده‌ای بسیار نزدیک به اوج خود خواهد رسید. در صورت تأیید این امر، این لحظه‌ای به مراتب مهم‌تر از تصمیم دونالد ترامپ برای خروج از مذاکرات اقلیمی سازمان ملل خواهد بود.

زمان‌بندی زمانی روشن‌تر خواهد شد که چین سهم تعیین‌شده ملی بازبینی شده (NDC) خود را منتشر کند؛ برنامه‌های اقدام اقلیمی که کشورها تحت توافق پاریس متعهد به ارائه آن شدند. این اعلامیه که انتظار می‌رود قبل از مجمع عمومی سازمان ملل در ماه آینده انجام شود، یکی از اعلامیه‌های بسیار مورد انتظار امسال خواهد بود، زیرا هیچ کشور دیگری قادر نبوده است با قدرت چین در موفقیت یا شکست اهداف توافق پاریس برای محدود کردن گرمایش جهانی بین ۱.۵ تا ۲ درجه سانتی‌گراد رقابت کند.

کارگران معدن در رختکن یک معدن زغال‌سنگ و تأسیسات فرآوری در لیولین، استان شانشی چین.
عکس: Bloomberg/Getty Image

اما امیدها به اینکه چین قدم پیش گذاشته و رهبری بسیار بیشتری در زمینه مالی، کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای و همچنین تولید انرژی‌ های تجدیدپذیر نشان دهد، تا چه حد واقعی هستند؟

در گذشته، افق‌های کاذبی وجود داشته است. زغال‌سنگ – آلوده‌کننده‌ترین سوخت فسیلی – محرک رشد فوق‌العاده اقتصادی چین برای بیشتر سه دهه گذشته بود، اگرچه تولید آن در پی بحران مالی جهانی برای چند سال کاهش یافت و در دوران همه‌گیری کووید به طور موقت ثابت ماند. آیا پیش‌بینی‌ها درباره اوج کربن این بار اساسی‌تر خواهند بود؟ پاسخ به برنامه پنج‌ساله بعدی رهبری پکن بستگی دارد؛ سندی سیاست داخلی برای سال‌های ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۰ که در حال حاضر توسط رهبری در پکن در حال تدوین است.

گمانه‌زنی‌ها درباره اولویت‌ها همچنان ادامه دارد. از یک سو احتیاط و احساس عدالتی وجود دارد که چین نباید سعی کند جای خالی left شده توسط آمریکا را پر کند، زیرا این امر به ایالات متحده اجازه می‌دهد از مسئولیت خود به عنوان بزرگترین منتشرکننده تاریخی گازهای گلخانه‌ای شانه خالی کند. از سوی دیگر، بلندپروازی ژئوپلیتیک و نیروی محرکه اقتصادی وجود دارد که به طور فزاینده‌ای برای رشد به سرمایه‌گذاری در انرژی‌ های تجدیدپذیر وابسته است.

در حالی که گسترش کلی تولید ناخالص داخلی چین در حال کند شدن است، سرعت سرمایه‌گذاری در فناوری‌های پاک به طرز حیرت‌انگیزی سریع باقی مانده است. سال گذشته، میزان نیروی بادی و خورشیدی در دست ساخت، دو برابر کل بقیه جهان بود که به چین کمک کرد تا شش سال زودتر از برنامه دولت به ظرفیت نصب شده ۱۲۰۰ گیگاوات دست یابد.

این کشور به طور مشابه در تأمین فناوری‌های تجدیدپذیر برای بازارهای خارجی در حال پیشرفت است. سال گذشته برای اولین بار، چهار سازنده برتر توربین بادی در جهان همگی چینی بودند. داستان مشابهی برای سهم اکثریت بازار در تولید و صادرات سلول‌های فتوولتائیک و وسایل نقلیه الکتریکی وجود دارد.

لی شو، مدیر مرکز اقلیمی چین در انجمن آسیا، می‌گوید وقتی صحبت از انرژی پاک به میان می‌آید، دیگر صحبت از رقابت معنا ندارد: «فقط یک بازیکن وجود دارد. آمریکا حتی در صحنه حاضر نیست. من اطمینان کامل دارم که این روند ادامه خواهد یافت.»

در آستانه اجلاس بلم (Cop30)، تقابل با آمریکا هرچه بیشتر آشکار شده و به احتمال زیاد ژئوپلیتیک دهه‌های آینده را شکل خواهد داد. تحت ریاست ترامپ، آمریکا مراکز تحقیقاتی اقلیم را تعطیل کرده، وعده حفاری برای گاز بیشتر را داده و این را «زمان مناسب» برای زغال‌سنگ اعلام کرده است. در همین حال، ۲۲ میلیارد دلار از پروژه‌های انرژی پاک لغو شده و سرمایه‌گذاری در نیروی بادی به کمترین سطح در یک دهه گذشته رسیده است.

چین ممکن است در داخل طرفدار دموکراسی چندحزبی نباشد، اما در صحنه جهانی، مقامات آن به وضوح اعلام کرده‌اند که حامی تصمیم‌گیری چندجانبه خواهند بود.

شی جین‌پینگ سعی نکرده خلاء left شده توسط ترامپ را پر کند، اما خود و چین را به عنوان شریکی قابل اعتماد و سازنده معرفی کرده است، به ویژه در موضوع اقلیم: «جهان هر چه که تغییر کند، چین اقدامات اقلیمی خود را کند نخواهد کرد، حمایت خود از همکاری های بین المللی را کاهش نخواهد داد و از تلاش برای ساختن جامعه ای با آینده مشترک برای بشریت دست نخواهد کشید.» او امسال این سخنان را بیان کرد.

پیش از اجلاس‌های قبلی اقلیم (Cop)، مذاکره‌کنندگان ارشد آمریکایی و چینی اغلب جلسات دوجانبه‌ای برگزار می‌کردند تا اطمینان حاصل کنند که دو بزرگ‌ترین منتشرکننده جهان در یک مسیر هستند. امسال، چین مذاکرات اقلیمی جداگانه‌ای با اتحادیه اروپا برگزار کرد و تأیید کرد که برای دستیابی به یک اجلاس موفق Cop30 با نتایج «بلندپروازانه و عادلانه» همکاری خواهند کرد. فون در لاین این بیانیه مشترک را گامی بزرگ به جلو خواند. او گفت: «اتحادیه اروپا و چین باید با هم از توافقنامه پاریس حمایت کنند. اکنون بیش از هر زمان دیگری.»

هم‌اکنون انرژی‌ های تجدیدپذیر بیش از نیمی از ظرفیت تولید برق چین را تشکیل می‌دهند.

نمودار ظرفیت انرژی‌های تجدیدپذیر
نمودار گاردین. منبع: آیرِنا (IRENA)، آمار ظرفیت تجدیدپذیر ۲۰۲۵.

متن به مناطق اصلی اصطکاک بین امضاکنندگان اشاره‌ای نکرد: سهم رو به رشد چین در فروش خودروهای الکتریکی، باتری‌ها و پنل‌های خورشیدی، تسلط آن بر مواد معدنی حیاتی مورد نیاز برای آهنربای توربین‌های بادی، و سرمایه‌گذاری سنگین ادامه‌دار آن در زغال سنگ.

دانشمندان و فعالان می‌گویند ثبات اقلیم تنها با فروش سلول‌های فتوولتائیک یا پره‌های توربین بادی بیشتر حاصل نمی‌شود؛ بلکه لازم است سوخت‌های فسیلی به تدریج حذف شوند. در این نیمه از ترازنامه، سابقه چین همچنان «به شدت ناکافی» ارزیابی شده و سیاست‌های فعلی آن، در صورت تداوم، زمین را به سوی ۴ درجه سانتی‌گراد گرمایش پیش می‌برد. این را «ردیاب اقدام اقلیمی» (Climate Action Tracker)، یک ابتکار مستقل برای ارزیابی پایبندی کشورها به توافق پاریس، اعلام کرده است. این نهاد خاطرنشان می‌کند که چین از تعهدات قبلی خود برای «محدودیت شدید» مصرف زغال سنگ و کاهش شدت انرژی و کربن تا سال ۲۰۲۵ منحرف شده است.

«لاری میل‌ویرتا» از مرکز تحقیقات انرژی و هوای پاک (CREA) گفت که شی جین پینگ مصالحه کرده است: «او حامی پاک‌سازی سیستم انرژی و حرکت به سمت اقتصادی پاک‌تر به طور گسترده است – این ویژگیی ثابت و دیرینه در سخنرانی‌های اوست – اما واضح است که وقتی مقاومتی وجود دارد، این اولویت مطلق برای او نیست.»

این مقاومت در بخش زغال سنگ بیشترین نمود را داشته است، جایی که در دو سال گذشته سرمایه‌گذاری به بالاترین سطح در یک دهه اخیر رسیده است. شرکت‌های بزرگ داخلی زغال سنگ، مانند چاین انرجی (CHN Energy)، جیننِنگ (Jinneng) و شانشی کول اند کمیکال (Shaanxi Coal and Chemical)، نفوذ سیاسی قابل توجهی دارند. اگرچه آن‌ها مانند اکسون در آمریکا فعالانه علیه علم اقلیم تبلیغ نمی‌کنند، اما «چی چین»، تحلیلگر چین، گفت که آن‌ها اغلب با قرار دادن زغال سنگ به عنوان عنصری ضروری برای قابلیت اطمینان و استقلال، روایت امنیت انرژی را پیش می‌برند و افزود: «بسیاری از این موضوع به نگرانی‌ها درباره امنیت انرژی برمی‌گردد. در خلال سال‌های ۲۰۲۲–۲۰۲۱، خشکسالی به نیروی برق آبی آسیب شدیدی وارد کرد و سیستم انعطاف‌پذیری لازم برای مدیریت خوب آن را نداشت. این منجر به کمبود برق شد و از آن زمان، تمرکز بیشتری – به ویژه از سوی دولت‌های محلی – بر تأمین برق محلی وجود داشته که تا حدی موج جدید تصویب و ساخت پروژه‌های زغال سنگ را توضیح می‌دهد.»

برنامه چین برای انرژی‌ های تجدیدپذیر

با این وجود، انرژی‌ های تجدیدپذیر سریع‌تر حرکت کرده‌اند. سهم سوخت‌های فسیلی در ظرفیت نصب شده تولید برق چین اکنون به کمتر از نصف کاهش یافته است، در حالی که یک دهه پیش دو سوم بود. تداوم این روند به تغییر اخیر در قیمت‌گذاری انرژی و سطح بلندپروازی در برنامه تعیین‌شده ملی (NDC) و برنامه پنج‌ساله بستگی خواهد داشت.

شی جین پینگ، رئیس جمهور چین (وسط) و دیگر رهبران چین در جلسه اختتامیه اولین دوره چهاردهمین کنگره ملی خلق در سال 2023 شرکت کردند. عکس: XINHUA/Huang Jingwen/EPA

اگر دولت بخواهد سیگنال قدرتمندی ارسال کند، می‌تواند متعهد به عدم ساخت نیروگاه‌های جدید زغال‌سنگ، تعیین اهداف بخشی برای خودروهای الکتریکی، فولادسازی الکتریکی و بهره‌وری انرژی در ساختمان‌ها شود و – از همه مهمتر – کاهش قابل توجه در کل انتشار گازهای گلخانه‌ای در یک بازه زمانی مشخص را وعده دهد.

لی شو، انتظارات مبنی بر همسویی کامل رقم کلان با اهداف توافق پاریس را تعدیل کرد: «اگر چین بخواهد مسیری متناسب با هدف ۱.۵ درجه سانتی‌گراد تعیین کند، باید تا سال ۲۰۳۵، ۳۰٪ از انتشار خود بکاهد. هدف ۲ درجه سانتی‌گراد نیز به معنای کاهش ۲۰٪ تا همان سال است. احتمال هیچ‌کدام کم است.» او گفت: «ما می‌دانیم که به احتمال زیاد طرف چینی رقم ۸ تا ۱۵٪ را ارائه خواهد داد. یک شکاف وجود خواهد داشت. اگر نتیجه نهایی در این محدوده باشد، آنگاه ممکن است شاهد داستان همیشگی “تعهد کمتر، عملکرد بهتر” باشیم.»

او انتظار دارد اهداف بخشی مشخصی درباره میزان ظرفیت انرژی‌ های تجدیدپذیر که چین در دهه پیش رو نصب خواهد کرد، ارائه شود. لی پیش‌بینی می‌کند: این اعداد بسیار بسیار بزرگ خواهند بود.

شاید اقتصاد بیش از سیاست، محرک بلندپروازی باشد. «بلیندا شپه»، تحلیلگر سیاست در CREA، گفت روندهای موجود نشان می‌دهد که کاهش ۳۰ درصدی انتشار گازهای گلخانه‌ای توسط چین در دهه آینده همچنان امکان‌پذیر است که منافع اقتصادی عظیمی به همراه خواهد داشت، به ویژه اگر با گذار جهانی مداوم انرژی ترکیب شود. «این امر همچنین صنایع انرژی پاک چین را تقویت خواهد کرد که می‌توانند تا سال ۲۰۳۵ ارزش خود را دو برابر کنند و ۱۵ تریلیون یوان (۲.۱ تریلیون دلار) به اقتصاد اضافه کنند.»

در اجلاس بلم (Cop30)، چین همچنین به دنبال افزایش فروش انرژی‌ های تجدیدپذیر خواهد بود و احتمالاً توافق‌هایی برای ساخت و تأمین مالی یک کارخانه تولید پنل خورشیدی در برزیل، علاوه بر کارخانه خودروهای الکتریکی BYD که از پیش وجود دارد، اعلام خواهد کرد. این ممکن است حال و هوای یک نمایشگاه تجاری داشته باشد، اما سازمان‌دهندگان کنفرانس گفتند که این با هدف اولیه Cop30 که تسریع اقدام برای مقابله با گرمایش جهانی است، همخوانی دارد.

دیپلمات‌های برزیلی نیز انتظار دارند شریک بریکس آنها در «صندوق حفاظت از جنگل‌های بارانی») که ابتکار محوری میزبان اجلاس است، سرمایه‌گذاری کند. منابع دولت چین به گاردین گفتند که این پیشنهاد در پکن به طور مثبت ارزیابی شده است. حمایت از این تلاش برای محافظت از جنگل‌های موجود، نشانه‌ای خواهد بود از اینکه چین چگونه به طور پیوسته در حال افزایش سرمایه‌گذاری اقلیمی خارج از چارچوب سازمان ملل است، همزمان با رشد ثروت و مسئولیت‌پذیری آن. دیپلمات‌های اروپایی ابراز امیدووری می‌کنند که چین در طول Cop30 بسیار بیشتر پیشروی کند.

سازمان‌های غیردولتی حفاظت از محیط زیست امیدوارند پکن برای مقابله با واردات محصولات چوبی از مناطق جنگل‌زدایی غیرقانونی اقدامات بیشتری انجام دهد. قانون جنگلداری بازبینی شده چین به طور نظری این موارد را ممنوع می‌کند، اما از تاجران شفافیت یا بررسی لازم را مطالبه نمی‌کند، بنابراین تغییر چندانی حاصل نشده است. چین همچنان بزرگترین واردکننده چوب قطع شده غیرقانونی باقی مانده است.

در اجلاس‌های پیشین اقلیم (Cop)، چین اغلب در مقایسه با اندازه خود حضوری کم‌حاشیه داشته است. اما نقش آن اغلب تعیین‌کننده بوده است. در Cop26، این کشور با هند همسو شد تا عبارت «کاهش تدریجی»  به جای «حذف تدریجی» برای سوخت‌های فسیلی به کار رود و در Cop 2009 کپنهاگ، به دلیل خرابکاری در کنفرانس مورد انتقاد قرار گرفت. از جنبه مثبت‌تر، به طور گسترده به رسمیت شناخته شده که به به ثمر رساندن توافق پاریس کمک کرد و سال گذشته با هم با اتحادیه اروپا نقشی کلیدی در تعیین یک هدف مالی اقلیمی، یعنی هدف جمعی کمّی جدید، ایفا کرد که اکثر کشورها می‌توانستند به آن بپیوندند.

چین خود را رهبر جهان در حال توسعه می‌داند، اما همانطور که از فناوری‌های تجدیدپذیر ثروتمندتر شده و سهم بیشتری در بحران اقلیم دارد (اکنون دومین منتشرکننده بزرگ است)، تحت فشار بیشتری برای کاهش انتشار گازها و پرداخت هزینه بیشتر برای کمک به دیگران برای انجام همین کار قرار دارد. دیپلمات‌های برزیلی انتظار دارند شریک بریکس آن‌ها حامیای آرام اما قوی برای دستورکار آن‌ها باشد.

میزان پیشروی آن هنوز باید مشاهده شود، اما جهت حرکت حداقل روشن است – و مخالف جهت ایالات متحده است.

منبع: theguardian.com